Tuân Thủ Thương Mại Việt Nam 2026: Cơ Hội và Thách Thức

Năm 2026 đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong bức tranh thương mại quốc tế của Việt Nam. Các quy định về tuân thủ thương mại ngày càng chặt chẽ, đòi hỏi doanh nghiệp phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Hiểu rõ những thay đổi này không chỉ giúp tránh rủi ro mà còn mở ra cơ hội để phát triển bền vững.

Các quy định mới có hiệu lực từ đầu năm 2026 sẽ tác động sâu sắc đến nhiều lĩnh vực. Do đó, việc cập nhật thông tin và điều chỉnh chiến lược kinh doanh là vô cùng cần thiết. Bài viết này sẽ đi sâu vào những thay đổi chính và đưa ra các lời khuyên hữu ích cho doanh nghiệp.

Bối cảnh Thương mại Việt Nam đến năm 2026

Việt Nam đã và đang khẳng định vị thế là một trung tâm sản xuất và xuất khẩu quan trọng trong khu vực và trên thế giới. Với kim ngạch thương mại đạt khoảng 637 tỷ USD vào năm 2025, trong đó xuất khẩu chiếm hơn một nửa, sự tăng trưởng này cho thấy vai trò không thể phủ nhận của thương mại quốc tế đối với nền kinh tế Việt Nam.

Hơn nữa, với việc tham gia vào nhiều Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) quan trọng như CPTPP, RCEP, EVFTA, Việt Nam tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa tiếp cận các thị trường lớn. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa lợi ích từ các FTA này, các doanh nghiệp phải đáp ứng các quy tắc về xuất xứ hàng hóa. Điều này đòi hỏi việc theo dõi chặt chẽ nguyên liệu đầu vào, hồ sơ nhà cung cấp và quy tắc hàm lượng khu vực. Sự thiếu tuân thủ có thể dẫn đến việc hàng hóa bị áp dụng mức thuế MFN (Most Favored Nation) thông thường, làm giảm khả năng cạnh tranh.

Ngoài ra, Việt Nam đang tích cực hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu. Điều này đồng nghĩa với việc các tiêu chuẩn và quy định ngày càng tiệm cận với quốc tế. Do đó, việc hiểu rõ và tuân thủ các quy định mới là yếu tố then chốt cho sự thành công.

Những Thay Đổi Quan Trọng về Tuân Thủ Thương Mại từ 2026

Năm 2026 chứng kiến nhiều cập nhật pháp lý quan trọng, đặc biệt là trong lĩnh vực hải quan và hóa chất. Những thay đổi này nhằm hiện đại hóa thủ tục, tăng cường giám sát và nâng cao hiệu quả thực thi.

Cập nhật Quy định Hải quan

Từ ngày 01 tháng 02 năm 2026, Thông tư số 121/2025/TT-BTC sẽ chính thức có hiệu lực. Thông tư này sửa đổi và bổ sung các quy định về thủ tục hải quan theo Thông tư số 38/2015/TT-BTC và Thông tư số 39/2018/TT-BTC. Những điều chỉnh này tập trung vào việc cập nhật thủ tục cho phù hợp với các luật và nghị định mới ban hành.

Cụ thể, các doanh nghiệp sẽ thấy những thay đổi đáng kể trong các lĩnh vực sau:

• Tư vấn giá trị hải quan gián tiếp: Các doanh nghiệp có điểm tuân thủ hải quan cao có thể sử dụng hệ thống điện tử của Hải quan để thực hiện tư vấn giá trị. Điều này giúp giảm bớt sự phụ thuộc vào quy trình trực tiếp.
• Quy trình tiêu hủy hàng hóa: Thông tư 121/2025/TT-BTC quy định chi tiết hơn về trách nhiệm của cả doanh nghiệp và cơ quan hải quan trong quá trình tiêu hủy. Doanh nghiệp phải thông báo trước qua hệ thống điện tử, sử dụng dịch vụ của nhà cung cấp môi trường được cấp phép và lưu giữ hồ sơ. Cơ quan hải quan sẽ xác định yêu cầu giám sát dựa trên nguyên tắc quản lý rủi ro.
• Quy trình cho doanh nghiệp chế xuất (EPE): Thông tư này cũng thu hẹp phạm vi mà EPE có thể lựa chọn tham gia hoặc không tham gia các thủ tục hải quan. Đặc biệt, các giao dịch mua bán, cho thuê, cho mượn hàng hóa giữa các EPE giờ đây yêu cầu khai báo hải quan. Quan trọng hơn, các giao dịch giữa EPE và doanh nghiệp nội địa sẽ không còn được phân loại là giao dịch xuất nhập khẩu tại chỗ theo Luật số 90/2025/QH15 và Nghị định số 167/2025/ND-CP.
• Sản xuất theo hợp đồng: Các doanh nghiệp thực hiện sản xuất theo hợp đồng, bao gồm cả EPE, phải thiết lập định mức riêng cho nguyên liệu và tiêu thụ đối với hàng hóa tái nhập khẩu để sửa chữa hoặc tái chế.

Những thay đổi này, theo dự kiến có hiệu lực từ tháng 2 năm 2026, nhằm hiện đại hóa thủ tục, nâng cao hiệu quả giám sát và quản lý rủi ro.

Cải cách Luật Hóa chất

Bắt đầu từ ngày 01 tháng 01 năm 2026, Luật Hóa chất số 69/2025/QH15 chính thức có hiệu lực. Để triển khai hiệu quả, Chính phủ đã ban hành ba Nghị định và hai Thông tư hướng dẫn chi tiết. Điểm nổi bật của cải cách này là cơ chế đánh giá và thông báo hóa chất mới, dựa trên nguyên tắc “tiếp cận chặt chẽ, đánh giá chuyên môn và theo dõi dài hạn”.

Theo quy định mới, tất cả các loại hóa chất mới phải trải qua quy trình đánh giá kỹ thuật quốc gia trước khi được phép nhập khẩu vào thị trường Việt Nam. Sau đó, chúng sẽ được đưa vào hệ thống giám sát liên tục. Điều này không chỉ tăng cường quản lý rủi ro đối với các chất mới trong suốt vòng đời của chúng mà còn thể hiện sự phù hợp của Việt Nam với các tiêu chuẩn quốc tế cao trong lĩnh vực quản lý hóa chất.

Các văn bản pháp lý cốt lõi bao gồm:

• Nghị định số 24/2026/ND-CP: Quy định danh mục hóa chất và phạm vi áp dụng.
• Nghị định số 25/2026/ND-CP: Chi tiết yêu cầu phát triển công nghiệp hóa chất, an toàn và an ninh hóa chất.
• Nghị định số 26/2026/ND-CP: Quy định quản lý hoạt động hóa chất, hóa chất nguy hiểm trong sản phẩm và thông báo hóa chất mới.
• Thông tư số 01/2026/TT-BCT: Quy định thủ tục cấp phép, định dạng Phiếu an toàn hóa chất (SDS) và hồ sơ đăng ký hóa chất mới.
• Thông tư số 02/2026/TT-BCT: Quy định thủ tục đánh giá và phê duyệt chứng chỉ tư vấn hóa chất, kế hoạch phòng ngừa và ứng phó sự cố.

Những thay đổi này, như được nêu trong Luật Hóa chất mới có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, sẽ tái cấu trúc toàn bộ hệ thống quản lý hóa chất tại Việt Nam.

Tăng cường Giám sát và Tuân thủ Hải quan

Trong những năm gần đây, cơ quan hải quan Việt Nam đã và đang thể hiện rõ ý định tăng cường kiểm soát. Các biện pháp này nhằm chống lại gian lận về xuất xứ, trung chuyển hàng hóa và khai báo sai. Ví dụ, nhiều vụ việc hàng hóa xuất xứ từ Trung Quốc đã bị khai báo “Made in Vietnam” để né thuế nhập khẩu vào Hoa Kỳ.

Hệ thống hải quan điện tử tích hợp (VNACCS/VCIS) cho phép phân loại rủi ro và khai báo trước. Tuy nhiên, việc kiểm tra thực tế vẫn áp dụng cho hàng hóa có dấu hiệu rủi ro cao. Theo Nghị định 128, mức phạt cho các vi phạm về giám sát hải quan đã tăng 33%. Mức phạt phổ biến cho khai báo sai hoặc tác động vào niêm phong hải quan dao động từ 216 đến 345 USD. Các vi phạm nghiêm trọng hơn có thể bị phạt hàng nghìn đô la.

Ngoài phạt tiền, hải quan có thể thu hồi ưu đãi thuế và đình chỉ hoạt động của doanh nghiệp. Một trường hợp điển hình là doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam đã mất quyền tiếp cận thị trường EU do thiếu khai báo nhà cung cấp sau một cuộc kiểm toán. Xu hướng này cho thấy khối lượng kiểm toán đang tăng, việc thực thi ngày càng nghiêm ngặt, và cơ quan hải quan đang nhắm vào các yêu cầu về xuất xứ có rủi ro cao.

Tác động của FTA và các Quy định mới

Việt Nam có quan hệ thương mại với 18 FTA đang có hiệu lực. Điều này mang lại lợi thế về thuế quan cho hàng hóa có xuất xứ rõ ràng. Tuy nhiên, việc đáp ứng quy tắc xuất xứ là yêu cầu bắt buộc. Nếu không tuân thủ, hàng hóa sẽ bị áp dụng mức thuế MFN. Ví dụ, trong ngành dệt may, nơi Việt Nam là một cường quốc xuất khẩu, áp lực thuế quan từ Hoa Kỳ đã thúc đẩy các doanh nghiệp tăng cường tuân thủ về xuất xứ.

Trong bối cảnh này, việc áp dụng các quy định mới như Thông tư 121/2025/TT-BTC và Luật Hóa chất 2026 là vô cùng quan trọng. Các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp chế xuất và sản xuất để xuất khẩu, cần chủ động rà soát quy trình, tài liệu và hệ thống kiểm soát nội bộ. Việc này không chỉ nhằm tuân thủ pháp luật mà còn là cơ hội để nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Tìm hiểu về tuân thủ FTA Việt Nam 2026 có thể giúp doanh nghiệp chuẩn bị tốt hơn.

Thách thức và Cơ hội cho Doanh nghiệp

Việc tuân thủ các quy định thương mại mới đặt ra không ít thách thức. Chi phí tuân thủ có thể tăng lên do yêu cầu về hệ thống, nhân lực và quy trình. Rủi ro pháp lý và thuế tiềm ẩn có thể bộc lộ trong các cuộc kiểm toán. Ngoài ra, cấu trúc nội bộ phân mảnh có thể gây khó khăn trong việc triển khai các biện pháp tuân thủ đồng bộ.

Các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) thường đối mặt với áp lực cao hơn. Họ có thể phụ thuộc vào bên thứ ba và có những khoảng cách giữa chính sách toàn cầu và việc thực thi tại địa phương. Việc xem xét lại giá chuyển nhượng và giá trị hải quan cũng là một vấn đề cần đặc biệt chú ý.

Tuy nhiên, những thay đổi này cũng mang lại cơ hội lớn. Việc chủ động thích ứng với môi trường pháp lý mới sẽ giúp doanh nghiệp xây dựng năng lực cạnh tranh bền vững. Doanh nghiệp cần:

• Đánh giá lại mô hình hoạt động: Xem xét lại toàn bộ quy trình hải quan và logistics để đảm bảo sự phù hợp với các quy định mới.
• Xây dựng luồng dữ liệu và tài liệu tích hợp: Hệ thống hóa và chuẩn hóa dữ liệu để dễ dàng truy xuất và kiểm soát.
• Tăng cường nhận thức về tuân thủ: Đào tạo và nâng cao nhận thức cho đội ngũ nhân viên về tầm quan trọng của việc tuân thủ pháp luật.
• Lựa chọn đối tác chiến lược: Hợp tác với các nhà cung cấp dịch vụ logistics, tư vấn uy tín để được hỗ trợ tốt nhất.

Tóm lại, năm 2026 là năm bản lề cho tuân thủ thương mại tại Việt Nam. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng sẽ biến thách thức thành lợi thế cạnh tranh.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Kết luận

Năm 2026 mở ra một chương mới cho hoạt động thương mại tại Việt Nam, với những quy định tuân thủ ngày càng nghiêm ngặt và toàn diện hơn. Các doanh nghiệp cần nhìn nhận đây không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là cơ hội để củng cố năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững. Bằng cách chủ động cập nhật, thích ứng và đầu tư vào hệ thống quản lý tuân thủ, các doanh nghiệp sẽ có thể vượt qua thách thức và gặt hái thành công trong bối cảnh thương mại quốc tế đầy biến động.